وبگاه تخصصي مجله ميهن
بروزرسانی: ۹:۴۹:۱۹ - سه شنبه ۸ ثور ۱۳۹۴
با محمدکاظم کاظمی، شاعر افغان ساکن ایران/ ایرانی‌ها را دوست دارم


از زادگاه من تهران، تا زادگاه کاظم کاظمی ـ هرات ـ بیشتر از 1200 کیلومتر راه است، اما با وجود دوری راه، حرف هم را خوب می‌فهمیم؛ هم به واسطه همزبانی و هم به واسطه شعر. من عاشق شعرم و او شاعری مشهور و چیره‌دست.
کاظمی، فتحه و کسره و ضمه کلمات را جایی می گذارد که ما ایرانی ها نمی گذاریم. برای همین فارسی حرف زدنش با آن که 30 سال است در ایران زندگی می کند، بیشتر به سرزمین مادری اش می ماند تا اینجا.
او شعرهای نافذی دارد، از رنج مهاجران افغانی الهام می گیرد و ایرانی ها را نیز برادر خودش می داند، برای همین شعرهایش خواندنی است. او در گفت وگو با جام جم از دغدغه هایش گفت، از سختی مهاجران، از استعدادهایی که هرز می رود و از حال و روز امروز خانواده پنج نفره اش در مشهد؛ شهری که حالا جای هرات را در دل کاظم کاظمی گرفته است.
می دانم سال 63 به ایران آمده اید، چه شد که ترک وطن کردید؟
زمان حکومت کمونیستی در افغانستان، جوانانی که دبیرستان را تمام می کردند باید به خدمت سربازی می رفتند و علیه مجاهدین می جنگیدند. برای همین بسیاری از جوانان افغانستان برای این که به خدمت سربازی نروند، مجبور به مهاجرت می شدند و خانواده هایی که چند پسر داشتند همگی مهاجرت می کردند. البته جنگ و ناامنی سراسری در کشورمان نیز علت دیگری برای مهاجرت بود.
پس شما و خیلی از جوانان افغانستان، سرباز فراری بودید. این مساله مشکلی برای شما به وجود نیاورد؟
نه، وقتی مردم ما به ایران یا کشورهای دیگر می رفتند، دیگر دولت افغانستان با آنها کاری نداشت. ایران و پاکستان آن زمان دو کشوری بودند که به مجاهدین افغانستان کمک می کردند چون در کشور ما دولت وابسته به خارجی ها با مردم خودش می جنگید و مجامع بین المللی از ملت افغانستان در مقابل دولتش حمایت می کرد.
چرا ایران را برای مهاجرت انتخاب کردید و مثلا به تاجیکستان نرفتید؟
انتخاب ایران دو انگیزه داشت، یکی این که ایران کشور همدین و همزبان بود و دوم این که حضرت امام رسما از مجاهدین افغانستان حمایت می کرد و اعلام شده بود که ایران مهاجران افغانی را می پذیرد. در واقع آن زمان ایران با توجه به این که حکومت اسلامی داشت و حامی جریان اسلامگرا در منطقه محسوب می شد، یکی از پناهگاه های عقیدتی، زبانی و سیاسی بود. در آن زمان، تاجیکستان زیر سیطره حکومت کمونیستی بود و به نوعی پایگاه دشمن برای ما محسوب می شد و ایران و پاکستان کشورهایی بودند که امکان مهاجرت به آنها وجود داشت. در آن سال ها بسیاری از هموطنان من نگران بودند که اگر به کشورهای اروپایی و آمریکا مهاجرت کنند، فرزندانشان از نظر دینی بی قید بار خواهند آمد. برای همین ما و بقیه هموطنان، ایران را انتخاب کردیم تا اعتقادات اسلامی مان را حفظ کنیم.
چرا به مشهد آمدید؟ اینجا قوم و خویش داشتید؟
مشهد آن زمان یکی از شهرهای مهاجرپذیر بود و نزدیک ترین شهر ایران به مرز محسوب می شد. ما در این شهر قوم و خویش هم زیاد داشتیم. از دیرباز هم مردم افغانستان بویژه مردم هرات، روابط اجتماعی و اقتصادی با ایرانی ها داشتند و مردم این دو شهر دائم در رفت و آمد و دادوستد با هم بودند.
بعد از ورود به مشهد در کدام محله ساکن شدید؟
محله ای که به آن آمدم به نام عدل خمینی معروف بود، همان بلوار امام خمینی. تا یک سال پیش هم همان جا بودیم.
بعد از 30 سال زندگی در ایران، نظرتان درباره ایرانی ها چیست؟
شناخت من از ایران، شناخت پیش از مهاجرت بود چون من از دوران قدیم با محصولات فرهنگی، کتاب و رسانه های ایران آشنا بودم. مردم ایران و افغانستان از نظر فرهنگی، اعتقادی، اجتماعی و زبانی بسیار به هم نزدیکند و اشتراکات زیادی دارند. ما افغانی ها، مردم ایران را همیشه مردمی برادر می دانیم.
شما دوست ایرانی دارید؟
بسیار زیاد، حتی دوستان ایرانی ام از دوستان افغانی ام بیشتر است و از همان سال های اول مهاجرت با ایرانی های زیادی اخت شدم.
صمیمی ترین دوستان ایرانی تان چه کسانی هستند؟
نزدیک ترین دوستان ایرانی ام شاعرانی هستند که در جلسات و محافل شعری از حدود سال 65 با هم آشنا شده ایم و زبان فارسی پل ارتباطی ما بوده است. یکی از دوستان ایرانی ام محمدحسین جعفریان، شاعر، روزنامه نگار و فیلمساز است، همچنین مصطفی محدثی که دوست دیرینه و سی ساله من است و مجید نظافت، علیرضا سپاهی، محمدرمضان فرخانی و دیگر دوستان شاعر مشهدی که تقریبا با هم رشد کردیم و بزرگ شدیم.
شما اقامت دائم دارید؟
اقامت من یک ساله است؛ مثل همه افغانی هایی که در ایران زندگی می کنند. مهاجران افغان هر سال نگرانند که آیا اقامتشان تمدید می شود یا نه و وقتی اقامت تمدید می شود تاحدی به آرامش می رسند.
از این وضع ناراحتید؟
وقتی یک انسان وارد سرزمین دیگری می شود و مدتی از اقامتش در آنجا می گذرد، کم کم به آن سرزمین تعلق خاطر پیدا می کند و این حق اوست که در آن سرزمین اقامت داشته باشد و کسی او را بیرون نکند؛ این دغدغه من است. از این مهم تر کسی که در کشوری دیگر به دنیا می آید و هیچ خاطره ای از کشور مبدا ندارد و همه چیزش در کشور جدید است، انتظار می رود وابسته به کشور جدید تلقی شود و اگر تابعیت نمی گیرد دست کم از حقوق و مزایایی که شهروندان عادی دارند، برخوردار شود، اما چون در ایران این طور نیست مهاجران افغانی از این بابت همیشه در بلاتکلیفی و نگرانی هستند.
اگر یک روز مجبور شوید از ایران بروید، چه حسی خواهید داشت؟
به عنوان کسی که در کشور خودم به عنوان شاعر و نویسنده، شناخته شده هستم، اگر به افغانستان برگردم برایم خوشایند است و شاید هیچ نگرانی نداشته باشم، اما بسیاری از مهاجران افغانی همه ارکان زندگی شان با جامعه ایران گره خورده به طوری که نه در افغانستان کسی را می شناسند، نه زمین یا اموالی در آنجا دارند و نه حتی به محیط آنجا عادت دارند. اگر این نسل از افغانی ها به افغانستان برگردند، خیلی دچار سختی می شوند، مثل این که به یک ایرانی بگویند برو در کشوری دیگر زندگی کن. برای همین است که بویژه جوان های افغانی که مجبور به ترک ایران می شوند، به کشورهای اروپایی می روند چون در آنجا شرایط زندگی و کار بسیار آسان تر است.
همسر شما ایرانی است؟
نه، همسرم افغانی است.
چطور با هم آشنا شدید؟
آشنایی خانوادگی داریم و در ارتباطات ادبی آشنایی مان بیشتر شد.
همسرتان شاعر هستند؟
بله، گوینده و تهیه کننده رادیو هم هستند.
چند فرزند دارید؟
سه دختر دارم.
آنها هم در حوزه شعر و ادبیات کار می کنند؟
دختر بزرگ ترم هم شاعر است، هم داستان نویس و هم نقاش، اما دختر من و فرزندان ما مهاجران که استعدادهای زیادی دارند چون می دانند نمی توانند از استعدادهایشان استفاده کنند، آینده روشنی برای خودشان نمی بینند. طبق قوانین ایران، ما حق کار در ادارات و دوایر رسمی و غیررسمی را نداریم و این باعث شده استعداد فرزندان ما برای خودشان بماند.
دخترهای شما تا به حال به افغانستان رفته اند؟
در کودکی بله، اما چون در ایران به دنیا آمده اند و با محیط اینجا بزرگ شده اند، زندگی آنها در ایران بسیار آسان تر و طبیعی تر از زندگی در افغانستان است.
اما می گویید اینجا محدود هستید. آیا محدودیت هایی که در ایران وجود دارد تا به حال شما را به فکر ترک ایران نینداخته است؟
مشکلی که مهاجران افغانی دارند، این است که همیشه به آنها از این منظر نگاه می شود که چه کار باید کرد تا آنها از ایران بروند چون سیاست کلی این بوده و همیشه از اعمال محدودیت برای رسیدن به این هدف استفاده شده، رنج سی ساله ای بر مهاجران وارد شده است، اما به نظر من می شد این همه رنج و اضطراب بر مهاجران وارد نشود و به جای مشوش کردن آنها از استعدادهایشان استفاده شود. البته بخش عمده ای از هموطنان ما به علت سختی ها و مشقت های موجود، در دهه 70 از ایران رفتند، الان هم به علت شرایط سخت، بسیاری از افغانی ها به کشورهای اروپایی مهاجرت می کنند چون در آنجا به مهاجر این طور نگاه نمی شود و دائم به او به چشم کسی که باید برگردد نگاه نمی شود بلکه از استعدادهایشان استفاده می شود.
ما در مشهد مهاجرانی داشتیم که حتی حق مدرسه رفتن نداشتند، اما عده ای از همین ها به سوئد رفتند و من از یکی از این خانواده ها خبر دارم که سه فرزندشان مشغول تحصیل در رشته پزشکی هستند، همان بچه هایی که در ایران حق مدرسه رفتن نداشتند.
من با حرف های شما از بعد انسانی کاملا موافقم، اما بپذیرید که وجود مهاجران افغانی مشکلاتی را برای ایران به وجود آورده، حتی برخی از آنها مرتکب جرائمی مثل سرقت، قتل و تجاوز می شوند و محیط را ناامن می کنند و همین است که مردم ایران خواهان بازگشت افغانی ها به کشورشان هستند.
من می پذیرم که جرم و جنایت در هر ملتی وجود دارد، اما به نظر من در مورد افغانی ها کمی بزرگنمایی شده است، مثل وقتی که «خفاش شب» (قاتل زنجیره ای دهه 70) دست به جنایت می زد و بر سر زبان ها افتاده بود که او افغانی است در حالی که بعد مشخص شد او ایرانی بوده است. رسانه ها هم در این میان نقش دارند چون مثلا اگر در صفحه حوادث یک روزنامه ده خبر از قتل و غارت و جنایت وجود دارد، شاید یکی از آنها را افغانی ها مرتکب شده باشند و بقیه متهمان و مجرمان ایرانی هستند، اما چون در خبر اسم افغانی ها نوشته می شود، موضوع به چشم می آید. موضوع دیگر این است که وقتی در جامعه ای گروهی از مردم در تنگنا و سختی باشند میزان گرایش آنها به جرائم بیشتر می شود. با این حال آمار دقیقی وجود ندارد که نشان دهد جرائم افغانی ها نسبت به جمعیت آنها بیشتر از جرائم ایرانی هاست که تازه اگر این طور هم باشد باید علت مساله بررسی شود. با این همه، مردم ایران به افغانی ها اعتماد دارند، کارهایشان را به آنها می سپارند و با آنها ازدواج می کنند.
بله به هر حال در این حوزه، سیاه و سفید به هم آمیخته است. با وجود این وقتی در اخبار حوادث می خوانید یکی از هموطنان شما مرتکب جرمی شده چه احساسی پیدا می کنید؟
احساس بسیار بد، از این بابت که جرمی که او مرتکب شده به حساب همه افغانی ها گذاشته می شود.
وقتی می بینید که بیشتر هموطنان شما در ایران شغل های سطح پایین دارند، آن وقت چه احساسی پیدا می کنید؟
از یک طرف ناراحت می شوم که چرا از استعدادهای مردم ما استفاده نمی شود و از یک طرف احساس غرور می کنم که یک افغانی هیچ وقت دست گدایی اش را به سمت کسی دراز نمی کند و همیشه با کار زندگی اش را می چرخاند. ما استاد دانشگاهی در افغانستان داشتیم که بعد از آمدن به ایران نگهبان یک ساختمان شد. او در زبان ترکمنی، محقق و صاحب نظر بود و وقتی به شهرهای ترکمن نشین ایران رفت و شناخته شد، کتاب های او را چاپ کردند.
شغل خودتان چیست، همان شاعری و نویسندگی؟
شاعری، نویسندگی، ویراستاری، ارتباط با مجامع ادبی، محافل شعری و مطبوعات ایران و همکاری با فرهنگستان زبان.
از درآمدتان راضی هستید؟
من مهندسی عمران خواندم و اگر قرار باشد درآمدم را با مهندس ها مقایسه کنم، خیلی کم است، اما راضی ام. کاری می کنم که به آن ذوق و علاقه دارم و در آن موفق هستم.
صاحبخانه هستید؟
بله، چون من و همسرم هر دو کار می کنیم، توانسته ایم خانه بخریم، اما بیشتر مهاجران افغانی مستاجر هستند.
با وجود همه بدی ها و خوبی هایی که از ایران گفتید، شما همچنان در کشور ما می مانید و ایرانی ها را دوست خواهید داشت؟
من ایرانی ها را دوست خواهم داشت، هرچند گاهی اوقات تحقیر شده ایم، توهین شنیده ایم یا کتک خورده ایم. ما با ایرانی ها احساس اشتراک می کنیم و انتظار داریم آنها هم به ما این طور نگاه کنند.
شما هم چنین تجربه هایی داشته اید؟
برای من اتفاق نیفتاده، اما دوست دارم مردم ایران با مهاجران مهربانانه تر رفتار کنند، هرچند بسیاری از مردم ایران انسان های بامحبتی هستند.
تا به حال شده وقتی از یک ایرانی برخورد بدی مشاهده کردید و دلتان شکست، طبع شعرتان بجوشد و شعری بگویید؟
همان طور که گفتم من به خاطر فعالیت های فرهنگی ام تجربه های تلخ نداشته ام، اما رنجی را که هموطنانم کشیده اند، درک می کنم و این موضوع بر شعر من اثر گذاشته است. حاصل این حس نیز در مثنوی بازگشت متبلور شده است. این مثنوی زبان حال خودم نیست، زبان حال گروه وسیعی از مهاجران است. یکی از دوستانم می گوید تو درد مهاجر نداری، اما درک مهاجر داری.
تا به حال شعری درباره ایران گفتید؟
بله، شعر من به عنوان مسافر در کتاب های درسی ایران هم چاپ شده، شعری که برای یکی از شهدای جنگ تحمیلی سروده ام. برای حضرت امام، برای انقلاب اسلامی و بسیاری از مسائلی که در ایران اتفاق افتاده نیز شعر سروده ام. در شعر نسبتا جدید شمشیر جغرافیا هم به بیان اشتراکات زبانی و فرهنگی میان ایران و افغانستان پرداخته ام.
چند بیت از این شعر را برای ما می خوانید؟
بادی وزید و دشت سترون درست شد/ طاقی شکست و سنگ فلاخن درست شد / شمشیر روی نقشه جغرافیا دوید/ این سان برای ما و تو میهن درست شد (اشاره به این که مرزهای دو کشور بر اثر جنگ به وجود آمده است)/ بین تمام مردم دنیا گل و چمن / بین من و تو آتش و آهن درست شد / دستی بده، سازی بزن که دیر زمانی است نغمه ها/ در دستگاه ما و تو شیون درست شد/ دستی بده که گر چه به دنیا امید نیست / شاید پلی برای رسیدن درست شد
مریم خباز
منبع:
جام جم آنلاین

نظر دادن مسدود گشته است.

آخرین نوشته ها